Dalekie obserwacje z Karkonoszy w XIX wieku

Dalekie obserwacje, rozwijające się z różną dynamiką już od 10 lat, odbijają się coraz szerszym echem w rożnych środowiskach. Wzbudzają one zainteresowanie środowisk związanych miedzy innymi z turystyką, fotografią, meteorologią, samorządowców czy zwolenników kilku "teorii" spiskowych, od czasu do czasu interesuje się nimi również prasa. Jednak od kiedy interesuję się dalekimi obserwacjami byłem ciekaw czy podróżnicy i turyści w minionych wiekach zdawali sobie sprawę z tego co, i jak daleko widzą? Czy zadawali sobie świadomy trud by obserwować dalekie obiekty? Nurtowało mnie również pytanie, na które odpowiedzi już nie ma - jak wyglądało niebo nad ziemiami polskimi przed epoką rozwoju fabryk, transportu i zatrucia powietrza. Czy powietrze było wtedy bardziej przejrzyste, czy może nie było by różnicy względem dzisiejszego powietrza? Jak wypomniałem, na niektóre kwestie odpowiedzi nie ma, natomiast szperając w starej literaturze podsuniętej przez jednego z użytkowników pewnego forum turystycznego napotkałem na fragmenty tekstu, który rzuca nowe światło na to co działo się w tej materii niemal 200 lat temu w Karkonoszach, choć nikt nie znał jeszcze określenia takiego jak dalekie obserwacje.

Śnieżka widziana z Przełęczy Okraj, litografia Carla Teodora Mattisa ze Schmiedebergu (Kowar) z 1815 r. 
Grafika pochodzi ze zbiorów Śląskiej Biblioteki Cyfrowej


Pewien mieszkaniec Schmiedebergu (czyli dzisiejszych Kowar w Kotlinie Jeleniogórskiej), o którym niewiele właściwie wiadomo, nazywający się w spolszczonej wersji Karol Teodor Mattis (1789-1881), od 1821 r. zaczął bardzo intensywnie publikować przewodniki turystyczne po Karkonoszach, ilustrowane licznymi grafikami. Dziś znanych jest ponad dwadzieścia dzieł pisarskich tego autora i bardzo liczne, niezwykle realistyczne! i zarazem cenne grafiki. Zatem wszystko na to wskazuje, że w wieku 20-30 lat człowiek ten musiał zwiedzać wielokrotnie Karkonosze i znać wszystkie miejsca które opisywał. Problem jednak w tym że ówczesny Dolny Śląsk należał do Prus, zatem język którym posługiwał się Mattis to niemiecki. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności na początku XIX wieku w okolicy Kowar Książę Antoni Henryk Radziwiłł kupił kilka posiadłości i przebywał w nich w porze letniej z rodziną. Prawdopodobnie własnie to wydarzenie doprowadziło do wydania jednego z dzieł Mattisa w języku polskim w Poznaniu (którym to namiestnikiem i wielkim mecenasem sztuki był własnie A. H. Radziwiłł). Być może Mattis oprowadzał po Karkonoszach i okolicy Kowar rodzinę księcia?, która wg. relacji historyków lubiła tego typu rozrywkę. Zresztą dzieci (synowie i córki) księcia były młodszymi rówieśnikami Mattisa. Wanda Augusta zmarła w 1845 roku niedaleko Kowar, a Eliza spotykała się z księciem Wilhelmem Pruskim w różnych ciekawych zakątkach tej własnie okolicy. Prawdopodobnie dzięki dofinansowaniu ze strony Radziwiłłów Mattis miał możliwość stworzenia tak dużej ilości swych przewodników i rycin. Tego się jednak nie dowiemy, czas zamazał wszelkie ślady i pozostaje nam jedynie spekulacja.  Wiemy natomiast że pomiędzy 1827 a 1830 rokiem ukazały się w Poznaniu, po polsku 3 wydania jego dzieła "Olbrzymie góry widokami nayznakómietszemi, porządkiem po sobie idącemi w Dwudziestu dwóch Rycinach wystawióne wraz z Mappą, ułożone...". Na język polski wydawnictwo to przełożył Ur. J. Kołodziejowski. Trzeba zaznaczyć że ww. przewodnik jest kolejnym i ulepszonym, z serii druków, które to Mattis wydawał po niemiecku od 1821 r., co wymagało sporych nakładów finansowych.

Okładka dzieła Karola Mattisa,  zbiory Śląskiej Biblioteki Cyfrowej

Przewodnik Mattisa najzwyczajniej opisuje wycieczkę po Karkonoszach, wraz z opisem ciekawszych punktów terenowych. Dodatkowo autor dorzuca jeszcze sporą garść informacji na temat jadłospisu, i obyczajów mieszkańców Karkonoszy, pogody, roślinności, oraz miejsc w których turysta może przenocować i zjeść. Autor podaje również informacji jakie miesiące w roku są najlepsze do pieszych wędrówek w Karkonosze i jakich warunków pogodowych można wtedy się spodziewać. Najciekawsze są jednak informacje na temat dalekich widoków jakie z Karkonoszy obserwował Mattis. 

 Fragment tekstu w którym Karol Mattis opisuje widoki ze Śnieżki

Objaśnienia:
1 - Księstwie Kłodzka, 2 - Góry Stołowe, 3 - Orlica, Góry Orlickie, 4 - Śnieżnik, 5 - Ślęża

Na początku Mattis wspomina że ze Śnieżki o wschodzie Słońca można zobaczyć Pragę, a jest to dystans koło 120 km. Jest to jak najbardziej prawda, świadczą o tym zarówno symulacje komputerowe jaki i zdjęcia: Pragi ze Śnieżki i Karkonoszy z Pragi. Następnie wymienia że w Księstwie Kłodzkim zobaczyć można Góry Stołowe (dystans około 50 km), Orlickie (około 60 km) i Śnieżnik (98 km). To również jest prawdą. Ostatnią górą jaką wymienia Mattis jest Ślęża (70 km), którą również doskonale widać ze Śnieżki. Następnie wymienione są miasta: Brzeg (chodzi tu oczywiście o Brzeg opolski, około 123 km), Wrocław (100 km do rynku), Wschowa (125 km) i Leszno (136 m do rynku), one również powinny być widziane o wschodzie Słońca. Te informacje również są prawdziwe. O ile widok na szczyty górskie nie zmienił się, i jeszcze długo się nie zmienią, to od lat dwudziestych XIX wieku miasta zmieniły się znacząco...


Symulacja HeyWhatsThat.com nałożona na mapę Google, na czerwono 
zaznaczono miejsca na poziomie gruntu wokół Brzegu widoczne ze Śnieżki

Symulacja HeyWhatsThat.com nałożona na mapę Google, na czerwono zaznaczono miejsca na poziomie gruntu 
wokół Wschowy i Leszna widoczne ze Śnieżki

Symulacja HeyWhatsThat.com nałożona na mapę Google, na czerwono zaznaczono miejsca na poziomie gruntu 
wokół Pragi widoczne ze Śnieżki

Śnieżka i Karkonosze widoczne z centrum Wrocławia [fot. 5,7 mpx]

Śnieżka widziana z przedmieść Wrocławia

Ślęża widziana ze Śnieżki

Góry stołowe i Masyw Śnieżnika widziane ze Śnieżki

Panorama na Góry Orlickie, Stołowe i Masyw Śnieżnika, w tle Jesioniki [fot. 4,8 mpx]

..., a najbardziej zmieniło się ich oświetlenie. W czasach kiedy Karol Mattis obserwował z Karkonoszy wszystkie te miasta, nie istniały w nich jeszcze dobre systemy mocnego oświetlenia. Należy zauważyć że informacje do swoich przewodników wydawanych już od 1821 roku Mattis zbierał wcześniej i uzupełniał do 1830 roku, czyli do czasu wydania ostatniego wydania "Olbrzymich góry widokami nayznakómietszemi...". Z informacji jakie udało mi się zebrać wynika że w Brzegu od 1783 roku działało 200 lamp olejowych, które zostały zastąpione w 1835 roku oświetleniem gazowym. W Wrocławiu do drugiej połowy lat dwudziestych XIX wieku funkcjonowały również lampy olejowe, które do 1847 roku zostały całkowicie zastąpione gazowymi. W Lubinie oświetlenie gazowe wprowadzono w 1867 roku, a w Lesznie oświetlenie olejowe rynku i bram wjazdowych zamontowano na początku XIX wieku. Z powyższego wynika że Mattis musiał obserwować wieczorami i przed wschodami Słońca naprawdę niewielkie i ciemne łuny miast. Sytuacja ta zapewne zmieniła się w czasie jego życia, co było skutkiem coraz powszechniej stosowanego oświetlenia gazowego i znaczącemu rozwojowi miast w połowie XIX w. Wydaje się jednak że Mattis swoje obserwacje przeprowadzał w znacznie czystszym niż dziś powietrzu, pomimo iż wspomina o "wyziewach", i tym że nie dochodzą one do wysokich partii Karkonoszy. Pierwsza linia kolejowa na Dolnym Śląsku została oddana do użytku w 1842 roku. Kolej nie była oczywiście emitorem największej liczby zanieczyszczeń, ale doprowadziła do szybkiego rozwoju przemysłu, jako szybki i masowy środek transportu wytwarzanych towarów w nowo powstałych fabrykach. Zatem w momencie obserwacji Mattisa powietrze musiało być czystsze, znacznie czystsze niż dziś. Ta sytuacja również zmieniła się w czasie życia Karola Mattisa, ponieważ od połowy XIX w. następuje masowy rozwój przemysłu na Dolnym Śląsku, co autor ten dobrze dokumentuje na swych rycinach.

Zakłady lniarskie w Mysłakowicach na tle Karkonoszy, połowa XIX w., litografia Carla Teodora Mattisa,
grafika pochodzi ze zbiorów Śląskiej Biblioteki Cyfrowej

Ostatnią rzeczą jaka pozostawił po sobie Karol Mattis to niezwykle realistyczne ryciny, które doskonale dokumentują jak zmieniało się zagospodarowanie Karkonoszy od pierwszej połowy XIX wieku. Na pierwszej rycinie w niniejszym poście widnieje szczyt Śnieżki widziany z Przełęczy Okraj. Na szczycie dominuje kaplica św. Wawrzyńca, która na początku XIX wieku służyła nawet jako szynk. Jednak duży ruch turystyczny, który rozwinął się właśnie w tym czasie, przyczynił się do zmiany zagospodarowania szczytu, co widać na poniższej rycinie.

Szczyt Śnieżki około 1850 roku, litografia Carla Teodora Mattisa, 
grafika pochodzi ze zbiorów Śląskiej Biblioteki Cyfrowej

Śledząc zmiany jakie zachodziły na szczycie Śnieżki można ostrożnie szacować że góra ta musiała być niegdyś nieco wyższa, jest to zresztą udokumentowane, ponieważ w 1665 roku odnotowano że usunięto ze szczytu Śnieżki warstwę około 4,5 m rumowiska by dostać się do litej skały, w której założono fundamenty kaplicy św. Wawrzyńca. Późniejsze, znacznie większe budowy również odcisnęły piętno na wyglądzie i wysokości Śnieżki, która pierwotnie mogła mieć wysokość 1607-1608 m n.p.m., lub nawet więcej. Podsumowując całość, można dojść do wniosku (będącego może nieco na wyrost), że do rozwoju ruchu turystycznego w Karkonoszach przyczyniły się również, w małej części dalekie obserwacje, choć oczywiście największe znaczenie miały te bliższe widoki, co doskonale podkreśla w swej pracy Karol Mattis: "...każdy zgłębiciel zachwycóny wspaniałością, może pierwszy raz widzianą, kopułę nie prędzej opuści, aż ostatni promyk szyby słónecznej oczóm iego zniknie i przepyszny błask obijających się o horyzont promieni, z półkuli ustapi...".



Komentarze

  1. Przypomniało mi się jak twórca najlepszego przewodnika taternickiego - Witold Henryk Paryski napisał w tomie XXI, wyd. 1977, str. 66 . Że z Łomnicy przy dobrej pogodzie widać min. Śnieżkę i Howerlę. Rzecz jasna troszkę się machnął, bo pewnie wziął Stoja za Howerlę i Pradziada za Śnieżkę.

    OdpowiedzUsuń

Publikowanie komentarza

Komentuj bez logowania jako ANONIMOWY

Etykiety

2008.03.221 2010.11.141 2011.07.231 2012.08.151 2012.09.231 2012.10.202 2012.12.012 2012.12.081 2013.03.231 2013.05.201 2013.05.313 2013.06.151 2013.06.161 2013.07.131 2013.07.211 2013.09.282 2013.09.292 2013.12.301 2014.02.162 2014.02.231 2014.05.101 2014.05.311 2014.06.081 2014.06.153 2014.06.161 2014.06.201 2014.06.211 2014.08.121 2014.08.151 2014.08.161 2014.08.181 2014.08.282 2014.09.281 2014.10.091 2014.10.151 2014.10.291 2014.11.021 2014.12.181 2015.01.031 2015.01.101 2015.01.151 2015.01.161 2015.01.291 2015.02.081 2015.04.121 2015.04.131 2015.04.191 2015.05.021 2015.05.071 2015.05.081 2015.05.151 2015.05.311 2015.06.021 2015.06.191 2015.09.052 2015.09.091 2015.09.191 2015.09.271 2015.11.081 2015.12.272 2015.12.301 2016.02.061 2016.05.151 2016.05.161 2016.06.061 2016.07.031 2016.07.041 2016.09.291 2017.01.221 2017.03.191 2017.04.241 2017.05.281 2017.06.011 2017.07.261 2017.07.291 2017.09.143 2017.11.231 2017.12.261 2018-07-031 2018.04.141 2018.07.031 2018.07.072 2019.03.171 2019.09.211 2019.09.221 2019.09.291 2019.10.131 2019.10.171 2020.03.141 2020.03.151 2020.03.161 2020.04.271 2020.05.011 2020.05.021 2020.05.292 2020.06.301 2020.07.121 2020.07.271 2020.08.051 220-240 km1 300-320 km1 40-60 km1 60-80 km7 80-100 km29 Babia Góra4 Bałczyna1 Barania Góra1 Baraniec3 Bełczyna1 Beskid Mały1 Beskid Morawsko-Śląski3 Beskid Śląski3 Beskid Żywiecki3 Beskidy2 Biskupia Kopa7 Borowa6 Borówkowa3 Brodno1 Brzeg Opolski1 Byczyna2 Bystra3 Cementownia Górażdże1 Chaîne des Puys1 Chełmiec5 Ciekawostki3 Czarna Góra1 Czarna Kopa5 Czartowska Skała1 Czechy2 Czyżowice2 Dalekie obserwacje w przeszłości2 DBA1 DDZ1 Definicje1 DGR2 DJA3 DJE8 DKL3 DMI1 DOA5 Dobra widzialność1 Dobromierz1 DOL2 Domaniów1 Domaszkowice2 DPL1 DSR3 DST5 DSW3 DTR6 Dubin1 DW11 DWL5 DWR9 DZG1 Działoszyn1 Dzikowiec1 Elektrociepłownia Czechnica2 Elektrociepłownia Wrocław2 Elektrownia Gaj Oławski1 Elektrownia Mycielin1 Elektrownia Opole4 Elektrownia Rybnik1 Elektrownia wiatrowa Pągów2 Eletrownia Bełchatów1 Francja1 FWS2 FZI1 Gać1 Głogów1 Görlitz1 Gosań1 Góra Świętej Anny2 Góry1 Góry Bardzkie3 Góry Izerskie3 Góry Kaczawskie3 Góry Kamienne4 Góry Opawskie3 Góry Rychlebskie5 Góry Sowie10 Góry Stołowe1 Góry Suche3 Góry Wałbrzyskie6 Grodziec2 Gromnik4 Ikar1 Jagodna1 Jänschwalde1 Jawornik Wielki3 Jerzmanki1 Jesioniki9 Kalenica7 Kamery internetowe2 Kamienista1 Karkonosze25 Katedra3 Keprnik7 Kępa1 Kępnica2 Kępno1 KGHM6 Klimczok2 Kobyla Góra1 Kobylica2 Kotowice1 Kozia Równia1 Koziniec1 Krzyżowa Góra2 Kuchary2 Landeskrone1 Legnica2 Lubin2 Luční hora14 Lututów1 Lysa hora1 Łabski Szczyt2 Łosiów1 Łysa Góra2 Maciejów1 Malczyce1 Mała Fatra2 Mały Szyszak3 Masyw Centralny1 Masyw Ślęży7 Masyw Śnieżnika2 Moczydlnica Dworska1 Mont Blanc1 Most Rędziński2 Myślibórz1 Namysłów1 Naukowy analfabetyzm3 Niemcy2 Nowogród Bobrzański1 Nowy Śleszów1 OB2 OKL2 OKR3 Oława2 ONA2 ONY8 OPR5 Orlik1 OST2 Pakosław1 Parzynów3 Pilsko2 Piorunkowice1 Piotrkowiczki3 PKE3 PL2 Podstawy dalekich obserwacji2 Pogalewo Wielkie2 Pogórze Kaczawskie1 Pojęcia1 Polkowice2 Polwica1 Połom2 Porady2 POT5 PRA3 Pradziad10 Prognozy meteorologiczne1 Prudnik1 Przydatne informacje2 Puy de Dome1 PWL3 Radogost1 Radunia1 Romanów3 Ropica1 RTCN Żagań-Wichów1 Rudawy Janowickie2 Rymarz1 Saksonia1 Siekowo1 Skalnik1 Skarszyn2 Skrzyczne1 Sky Tower3 Słoneczna1 Słupia pod Bralinem2 Smogornia12 Sowy1 Spotkanie dalekoobserwacyjne1 Stogniewice1 Stopień Wodny Malczyce1 Stóg Izerski1 Stronia1 Strzelin1 Studniční hora10 Sudety Wschodnie2 Szczeliniec Wielki2 Szeroka Góra2 Szrenica5 Szyb Św. Jakub1 Śląskie Kamienie2 Ślęża11 Śnieżka28 Śnieżnik8 Świętno3 Tatry2 Tatry Zachodnie3 Teoria wklęsłej Ziemi3 Timelaps1 Trójgarb2 Trzebicko1 Vozka1 Vysoká hole1 Wąsosz1 Webcam1 Wielka Sowa9 Wielki Szyszak14 Wielkopolska7 Wieluń1 Wieruszów1 Wieża Widokowa1 Wińsko1 Włodary1 Wołek2 Woskowice Górne1 Wrocław14 Wzgórza Dalkowskie1 Wzgórza Strzelińskie3 Wzgórze Gajowe2 Wzgórze Gajowickie2 Z samolotu1 Zakrzów1 Zbiornik Pakosław1 Zielona Góra2 ZKA1 Złoczew1 Żeleźniak1 Żyrowski Wierch2
Pokaż więcej

Drogi czytelniku, przeglądasz właśnie stronę o dalekich obserwacjach, jest ona efektem wieloletniej pracy i pasji autora do odkrywania nowych rzeczy w miejscach gdzie większość osób nawet nie podejrzewa, że da się dojrzeć coś ciekawego. Pasji, której początki sięgają 2006 roku, pasji która cały czas ewoluuje i napędza mnie do działania. Mam nadzieję, że znajdziesz tu wiele ciekawych dla Ciebie rzeczy oraz przydatnych informacji. Niestety zdjęcia, nawet te najlepsze odwzorowują tylko częściowo okoliczności przyrody i emocje towarzyszące fotografowaniu. Zachęcam mocno do tego abyś sam wybrał się z lornetką lub aparatem fotograficznym w teren, na najbliższą wieżę widokową lub wysokie wzgórze i spróbował zajrzeć dalej, aż za horyzont jaki zwykle obserwujesz. Zapewne kryją się tam rzeczy, których się nie spodziewasz. Tymczasem życzę udanej lektury i mam nadzieję, że jeszcze kiedyś odwiedzisz ten zakątek internetu.